Maatwerkbedrijven werken meestal in opdracht van anderen. Dat maakt hen onmisbaar in productieketens, maar ook kwetsbaar wanneer opdrachten wegvallen. Om de economische zelfstandigheid te vergroten én tegelijk in te zetten op circulariteit en maatschappelijke meerwaarde, brachten Flanders District of Creativity en ‘Groep Maatwerk’ designers in contact met drie maatwerkbedrijven. Via bedrijfsanalyses, interviews en inspiratiesessies werd gezocht naar de beste match. Vervolgens dachten ze na over eigen producten en diensten met oog voor innovatie en circulariteit. De samenwerkingen tonen hoe design niet alleen producten vormgeeft, maar ook bijdraagt aan kennisopbouw en stabielere werkgelegenheid binnen de maatwerksector.

BWB: ‘Strategisch nadenken is een vaardigheid die we niet dagelijks oefenen. Superellipse bracht die expertise aan boord’

Maatwerkbedrijf BWB in Londerzeel telt ongeveer 250 medewerkers met een afstand tot de arbeidsmarkt, ondersteund door een 50-tal begeleiders. Het bedrijf is veelzijdig: van verpakking en herverpakking, displays en labelen, groendienst tot e-commerce voor startups en scale-ups, en montage & techniek. Met 12.000 vierkante meter productievloer kan BWB flexibel inspelen op uiteenlopende opdrachten, inclusief productie, stockbeheer en verzending.

"Ons doel is om divers te blijven en zo concurrerend mogelijk te werken" zegt directeur Bert Verschuren. "Aanvankelijk was ik sceptisch over het innovatietraject. Een eigen product ontwikkelen was geen realistische besteding van onze middelen, en het verkocht krijgen is niet eenvoudig. Maar de oefening om strategisch na te denken over onze rol en mogelijkheden, binnen én buiten het bedrijf, leek wel waardevol."

De samenwerking met designbureau Superellipse bood precies die denkoefening. "Het ging ons niet om een concreet product, maar we wilden onze sterktes, hiaten en toekomstige kansen in kaart brengen, en onderzoeken hoe we strategisch onafhankelijker kunnen worden" vertelt Verschuren. "De ontwerpers brachten een reeks ideeën aan van interessante diensten: van hergebruik en ambachtelijke producten tot reiniging van buitenproducten. Als moonshot-idee kwam sterilisatie van ziekenhuisproducten naar voren - taken die repetitief zijn, maar accreditatie en vertrouwen van ziekenhuizen vereisen. Vooral dat laatste bleek niet eenvoudig. Ook onderzochten ze kleinere, haalbare verbeteringen, zoals acties om met de groendienst ook winteronderhoud te organiseren."

Het traject gaf BWB de kans om met een frisse blik buiten de dagelijkse operatie te kijken. "Alleen daarvoor al is zo’n samenwerking waardevol. In de maatwerksector ontbreekt vaak het zelfzuiverende karakter: bedrijven zijn lokaal gebonden en hebben hun plek gevonden in het landschap. Daardoor is er weinig concurrentie en dus weinig noodzaak om structureel na te denken. Strategisch nadenken is een vaardigheid die we niet dagelijks oefenen, en Superellipse bracht die expertise aan boord. Het hielp ons om onze diensten breder te bekijken en toekomstbestendiger in te zetten."

Pieter Lesage (Superellipse): "BWB staat open voor experimentele en meer risicovolle ideeën. Fijn dat ze hier in willen verdergaan en openstaan voor alles wat we aanreiken. Ze zetten in op procesoptimalisatie vanuit menselijke maat, zodat hun maatwerkers een aangenamere werkplek hebben. Daarbij denken ze verder dan hun eigen bedrijf, en kijken ze hoe oplossingen een verschil kunnen maken in de hele sector en zelfs daarbuiten."

Rodea: "Dit traject bood eindelijk tijd en ruimte voor experimenten. We hebben al een tastbaar prototype"

Rodea is een maatwerkbedrijf met zo’n 100 medewerkers met een afstand tot de arbeidsmarkt. Het richt zich vooral op confectie en tuinonderhoud, zowel op verplaatsing als in huis, en voert werk uit dat varieert van repetitieve taken tot complexere montage- en assemblageprojecten. "Rodea heeft ervaring en competenties in huis, maar onze confectieafdeling zat al een tijdje vast in een competitieve markt" zegt directeur Alain De Groote. "We focussen op babyartikelen en de concurrentie daarin is bikkelhard. Daarom wilden we al langer kijken naar mogelijkheden om eigen producten te ontwikkelen. Er zijn steeds minder maatwerkbedrijven die een volledige confectieafdeling hebben, en nog minder die het productieproces van grondstoffen tot afgewerkt product doorlopen. Daarom blijf ik geloven dat we onze knowhow kunnen vermarkten." Hilde Colphijn van de confectieafdeling vult aan: "Het was een droom om een eigen product bij de stikafdeling te maken, zodat we meer controle hebben over de prijs en markt. Zeker in 2024, toen buitenlandse concurrentie toenam, voelden we de nood om extra werk te vinden. We wilden iets in een niche creëren, zonder tussenhandelaars, zodat we niet voortdurend vergeleken worden met buitenlandse prijzen."

Het innovatietraject met Flanders District of Creativity en Groep Maatwerk bood daarvoor dé kans. "Er komt veel bij kijken om een eigen product te ontwikkelen. Dit was een goede aanleiding om het echt aan te pakken" zegt Colphijn. "De match met designbureau Equals Three verliep meteen goed. Eerst kwamen een drietal designers een dag langs om de sfeer en sterktes van Rodea te ontdekken, zelfs met een psycholoog die alles mee onderzocht. Ze hebben echt meegedacht over wat haalbaar is en wat past bij onze expertise."

Het team van Equals Three onderzocht de mogelijkheden vanuit verschillende invalshoeken, met een focus op de affiniteit met sociale zorg. Zo stelden ze enkele concrete productideeën voor: een knuffeltent voor overprikkelde kinderen, rustgevende doekjes voor in het onderwijs, een winterpak voor daklozen en oplossingen voor bedranden in de zorgsector. Commercieel zagen ze het meeste potentieel in de bedranden, die ouderen veilig in bed houden. Colphijn: "Het idee kwam voort uit de noden van rusthuizen: mensen voelen zich soms bekneld in bed, dus bedachten we een zacht systeem met mousse over de randen en eventueel een verzwarend deken."

In totaal vonden vijftal meetings plaats. "Het traject bracht ideeën naar boven waar wij zelf misschien nooit op gekomen waren’" zegt Colphijn. "Normaal komt het er dus niet van om te innoveren omdat klantorders prioriteit hebben. Dit traject bood eindelijk tijd en ruimte voor experimenten. Het resultaat is tastbaar: Equals Three maakte een eerste ontwerp, waarna we mensen van het OCMW uitnodigden voor feedback. Hun advies nemen we nu mee in een verbeterd prototype en we bekijken andere materialen, zoals zwaardere stoffen. Tegen de zomer mikken we op de productie, waarna we nadenken over hoe we het op de markt brengen."

Het traject heeft blikken verruimd, merkt De Groote: "Maatwerkbedrijven hebben soms het imago dat ze enkel eenvoudig werk tegen lage prijs doen, maar dat gaat veel verder. Ook van designers denken we vaak dat hun rol beperkt is tot tekenen, terwijl ze bedrijven breder kunnen ondersteunen, bijvoorbeeld bij de commercialisering en organisatie. In een designbureau werken verschillende profielen, die processen vanuit meerdere invalshoeken bekijken." Colphijn besluit: "Het traject is nu afgerond en wij gaan zelf verder aan de slag, maar het is waardevol om in de toekomst opnieuw samen te zitten. Equals Three zal ook trots zijn op het product."

Aäron Windels (Equals Three): "Maatwerkbedrijven zijn een cruciale schakel in de productieketen van veel bedrijven. Nu draaiden we de rollen om en bekeken we hoe ze zelf een productieketen van begin tot eind kunnen beheren. We wilden inspelen op de niche-expertise van Rodea én tegelijk een maatschappelijk probleem aanpakken. Zo kwam zorg op onze radar. Vallen is bij ouderen de grootste oorzaak van chronische pijn en immobiliteit, maar onrusthekken voelen vaak als een inbreuk in hun zelfwaarde. Daarom ontwierpen we een discrete, zachte barrière, afgestemd op de wensen en de nodige zorg van de gebruiker. Rodea is ambitieus en gedreven in hun expertise, waardoor we samen in korte tijd grote stappen konden zetten."

Blankedale: "Designers begrijpen snel onze technische mogelijkheden en weten die te vertalen naar haalbare concepten"

Blankedale in Tienen is een groot maatwerkbedrijf met ongeveer 800 medewerkers, verdeeld over vier units op één site. Hoewel sommige afdelingen vroeger eigen producten hadden, is het bedrijf vandaag volledig afhankelijk van externe opdrachten. Toch blijft er een sterke basis om ook zelf producten te ontwikkelen dankzij stielkennis en specifieke machines, zoals voor boek- en leerbinden. Productieleider Ludwig Lemmelijn: "Twintig jaar geleden maakten we in hout nog eigen producten, zoals eenvoudige houten rekjes. Daarom vroegen we ons af of we opnieuw een product kunnen uitbrengen? Hoe pakken we dat aan?"

Die vragen vormde de aanleiding om deel te nemen aan het coachingstraject. Lemmelijn: "We brainstormden weleens intern, maar kwamen nooit tot een concreet concept. Wie pakt dat vast? Welke stappen moet je doorlopen om iets op de markt te brengen? We hebben ervaring in maken en produceren, maar geen afdeling ontwerp of productdesign, noch de tools om te zien wat leeft op de markt. Het gaf een aangenaam gevoel om te werken met de mensen van innovatiestudio Made, die weten waarover ze praten."

Het traject begon breed en experimenteel. "In de eerste meetings werkten we met een lijst van 80 ideeën, waarvan een deel niet realiseerbaar was. Toch zorgde dat voor een sfeer waarin alles kon ontstaan: alles mocht. Het was verrijkend om te zien dat we out-of-the-box konden denken, want anders sla je bepaalde pistes over. In vier meetings verspreid over acht weken kwamen we tot concrete, toepasbare ideeën. Dat verbaasde me - zo’n korte doorlooptijd had ik niet verwacht."

De designers wisten snel verbindingen te leggen tussen de verschillende afdelingen. Zo ontstond kruisbestuiving tussen de boekbinderij, houtbewerking en groendienst. "Er was bijvoorbeeld het idee om natuurleder te maken uit reststromen van de groendienst en dat in de boekbinderij te verwerken. Ook bedachten zij om uit restverpakkingen notablokjes te maken - voordien werden die gewoon weggegooid. Dankzij dit traject worden we nu bijna gedwongen om kritisch te kijken naar ons afval. De boekhouding merkt dat het geld kost, de productie ziet dat er waarde uit te halen valt, en de designgerichte aanpak stimuleert ons om creatief te bedenken wat we ermee kunnen doen. Onze mindset is verschoven en dat is plezant."

Momenteel ligt de verdere uitwerking van de ideeën even stil, maar Blankedale wil het in 2027 opnieuw opnemen. "Het zaadje is geplant en we hebben nu een leidraad voor hoe zo’n proces kan lopen", zegt Lemmelijn. "Innovatiedenken zou structureel ingebed moeten worden in het maatwerkbedrijf. Normaal kijken we één keer per jaar naar onze omzet en klanten, maar dit traject dwong ons om kansen te zien vanuit onze materialen en grondstoffen, niet alleen vanuit bestaande diensten. Dat was een verrijking." Het traject opende ook de ogen voor de rol van designers. "Het zijn geen mensen die ver van de realiteit staan. Integendeel: de designers begrepen snel onze technische mogelijkheden en wisten die te vertalen naar haalbare concepten. Die externe blik is een meerwaarde. Want geen enkel verhaal is oneindig: zelfs langdurige samenwerkingen kunnen plots stoppen. Zelf producten of nieuwe pistes ontwikkelen helpt om rustigere periodes op te vangen en geeft een maatwerkbedrijf meer flexibiliteit en veerkracht."

Tibo Grandry (Made): "Niets werkt zo motiverend als innoveren voor een bedrijf waar de mens écht op één staat. Omdat de economische realiteit echter op niemand wacht, hebben we samen met Blankedale hun uitdaging omgebogen tot een kans. Door creatief en innovatief na te denken, wapenen we hen om competitief te blijven zonder hun unieke, warme werkomgeving te verliezen."

Het traject liet zien hoe maatwerkbedrijven hun productie-expertise kunnen combineren met ontwerp- en marktkennis, wat leidt tot meer economische onafhankelijkheid, nieuwe circulaire kansen en stabielere werkgelegenheid. Circulariteit en duurzaamheid vormden daarbij een duidelijke pijler: dankzij hun lokale verankering en sociale missie zijn maatwerkbedrijven bij uitstek geschikt om daarin een rol te spelen. Door slim gebruik van grondstoffen en lokale productie te stimuleren, kunnen zij eigen producten ontwikkelen, waardoor ze periodes met minder opdrachten overbruggen en technische werkloosheid beperken. Zo ontstaat er stabieler werk voor medewerkers en krijgen zij een zinvolle invulling van hun vaardigheden, wat betrokkenheid en motivatie versterkt.

Design is een belangrijke motor voor vooruitgang. Het is meer dan alleen esthetiek, maar ook een slimme aanpak om een sterke en waardevolle samenleving te bouwen. Daarom richtte Flanders District of Creativity het programma 'Innoveren met Design' op, waarmee we ontwerpers, bedrijven en organisaties verbinden om vernieuwing te ontketenen. Ook willen we bedrijven, organisaties en overheden inspireren en informeren over het strategische potentieel van designers als dé innovatiepartners van de toekomst.