Tien jaar werkte Sophie De Somere in de theaterwereld, waar ze decors ontwierp voor Ontroerend Goed en programmatie verzorgde voor Theater Aan Zee. In 2012 kreeg ze een opdracht die haar koers zou veranderen: voor het vijfjarig bestaan van de Theatermaker zou ze een “kloppend hart” ontwerpen, een ontmoetingsplek voor bezoekers. Ze gebruikte afgedankte materialen van buurtbewoners en transformeerde die met een groep makers, schrijvers, tekenaars en kunstenaars tot nieuwe voorwerpen. “Theatermaken en schrijven is niet altijd zo tastbaar”, zegt ze. “Om dat te contrasteren wilden we iets concreets maken dat mensen konden aanraken en mee naar huis nemen.” De resultaten werden tentoongesteld en verkocht in de voorstelling Veiling der Dingen. 

Wat begon als een eenmalig festivalproject over hergebruik, ambacht, kunst en identiteit, groeide uit tot een reeks voorstellingen in een tiental steden in Vlaanderen, Nederland en Duitsland. “Het was verrassend om te zien hoe afgedankte materialen weer tot leven kwamen,” zegt Sophie, “maar minstens zo bijzonder was dat we altijd samenwerkingen opzetten in de buurt en plekken bezochten waar eerst niets was. We brachten er letterlijk nieuw leven door ons te ontfermen over afval als ideale grondstof.” 

Al snel ontstonden andere creatieve concepten van het collectief ONBETAALBAAR, steeds met circulair design en dingen maken die je raken als uitgangspunt. Zo wilde het project Roestvrij van woonzorgcentra een meer menselijke "laatste thuis" maken. Het collectief liet kunstenaars en ontwerpers samenwerken met kinderen en jongeren. Hun observaties en ideeën inspireerden ONBETAALBAAR om de gangen en leefruimtes van rusthuizen te herinrichten. Een ander concept, Oplichten, zette het maakproces zelf in de kijker: in een marktkraam zonder vaste prijzen ontdekten bezoekers het traject van een object. “Met kleine performances vertelden we over het paspoort van het object: wie werkte eraan, hoe lang, onder welke economische omstandigheden, met welke materialen?”, legt Sophie uit. “Daarna bepaalden bezoekers zelf hoeveel ze wilden betalen. Het doel was om mensen bewust te maken van wat er allemaal bij komt kijken om iets te maken. Hergebruik wordt zo niet alleen een praktische oplossing, maar een manier om de waarde van arbeid, materiaal en creativiteit zichtbaar te maken.” 

Op maat

Na vijf jaar rondtrekken met verschillende formules kreeg het collectief in 2017 een vaste plek aangeboden bij CAMPO.NU in Gent. Ook medecoördinator Wannes De Bruycker zette toen mee zijn schouders van ONBETAALBAAR. “De vaste uitvalsbasis opende nieuwe mogelijkheden”, zegt Sophie. “We konden iemand voltijds tewerkstellen om opdrachten uit te werken.” Vanaf dan verschoof de focus naar interieur- en maatwerkprojecten, gebouwd uit duurzame materialen. ONBETAALBAAR vertrekt altijd vanuit de vraag van de klant, wat diverse projecten oplevert: van tafels, kasten, keukens voor particulieren tot totaalconcepten voor culturele partners, bedrijven en horecazaken... “Als iets op maat voor jou gemaakt is, gaan mensen er anders mee om. Ze verbinden zich ermee en koesteren het langer.”

“Mensen kwamen spontaan naar ons met met persoonlijke stukken en vroegen of we die een andere functie konden geven. Of ze hadden een bepaalde nood of vraag op maat. Toen we grotere interieurprojecten begonnen, werd het praktisch nodig om hergebruik re combineren met nieuwe ‘schone’ materialen. Daarom zochten we naar aanvullende, circulaire materialen, bestaande uit gerecycleerde grondstoffen of biobased alternatieven.” Die materialenmarkt is voortdurend in beweging. “Sommige circulaire materialen verdwijnen weer omdat ze niet commercieel genoeg zijn, terwijl andere spelers nieuwe oplossingen ontwikkelen. Wij hanteren de volgende criteria: zo lokaal mogelijke productie, zo min mogelijk chemicaliën, transparant in samenstelling én verwerkbaar in het atelier met handgereedschap.”

Circulair werken brengt extra uitdagingen met zich mee. De materialen gedragen zich soms anders dan verwacht: ze blijken moeilijk te bewerken, minder vormvast of onvoorspelbaar in gebruik. “Je moet oplossingen zoeken en die moeite is niet altijd ingecalculeerd. En er is altijd een klant met een bepaald budget, wat soms vraagt om compromissen. Maar net die uitdagingen zijn voor ons interessant.”

End of life

Naast concrete opdrachten ontwikkelde ONBETAALBAAR een denktank en onderzoeksatelier. Het Labo deelt kennis, adviseert en onderzoekt modulair meubilair met circulaire materialen. Zo ontwikkelde het Ready to Go: een mobiele materiaaltoren, gevuld met circulaire materialen voor vloeren, wanden, akoestiek, werkbladen en constructies. Elk materiaal kreeg een label met informatie over de herkomst, prijs en eigenschappen. De toren ging op tournee langs architecten, scholen en ontwerpopleidingen, als tastbaar hulpmiddel voor wie met circulair ontwerpen en nieuwe materialen aan de slag wil gaan.

Het labo biedt ook ruimte voor eigen onderzoek, los van klantvragen. “Na jaren maatwerk vroegen we ons af: wat als we zelf iets initiëren?” Dat resulteert in prototypes en denkpistes rond modulair en transformeerbaar meubilair. Centraal staat de vraag: hoe ontwerp je vandaag al met de end of life in gedachten, zodat materialen zo lang mogelijk in omloop blijven? “Een voorbeeld is onze toekomstige circulaire keuken, met een structuur van hergebruikte materialen, gerecycleerde fronten en een biobased werkblad. We denken ook na over een assemble-to-disassemble-concept: na verloop van tijd kan je de onderdelen aanpassen, verplaatsen of hergebruiken met zo min mogelijk ingrepen in het materiaal, wat de levensduur verlengt.” Ook het CEO-project - Circular Economy Office - sluit hierbij aan. Dat denkt na over het kantoor van de toekomst. “Sinds corona zijn kantoren veranderd: ze staan leeg of zijn eerder ontmoetingsplekken geworden. Ons doel is om flexibel en circulair kantoormeubilair te ontwikkelen dat snel kan worden ingezet, aangepast of hergebruikt. De eerste prototypes bevinden zich in de tweede fase en worden normaal in mei gefinaliseerd.”

Samen

Het team van ONBETAALBAAR bestaat uit bedrijfsleiders Wannes De Bruycker en Sophie De Somere, een administratieve kracht, drie vaste ontwerpers en ongeveer zeven mensen in het atelier, aangevuld met een aantal vaste freelancers. Voor de onderzoeksprojecten werken ze vaak samen met externe partners. Sophie: “Samenwerking is een wezenlijk onderdeel van ons werk. We kunnen dit niet alleen. Onze leveranciers en partners zijn cruciaal. We werken ook samen met metaalbewerkers, elektriciens, techniekers, schilders en vloerplaatsers. Al die talenten vullen elkaar aan.” Ook het atelier is een plek van ontmoeting en inspiratie. Dat wordt de komende jaren nog versterkt. ONBETAALBAAR zal namelijk verhuizen naar RIET (Ruimte voor Innovatie, Experiment en Toekomst) in Gentbrugge: een atelier met gemeenschappelijke overdekte binnenplaats gedeeld met andere duurzame ontwerpers en ondernemers, een café en ontmoetingsruimtes.

Naast dat concrete toekomstplan hoopt ONBETAALBAAR de circulaire materialen verder aan te scherpen en voor het eerst eigen meubels op de markt te brengen. “We willen een vaste waarde zijn in circulair ontwerpen en maken. Ons doel is bruggen slaan tussen vraag, nood, ontwerp, materiaal en toekomst: meer ontwerpers zouden vanaf het begin moeten nadenken over de levensduur en de end of life van product. Eigenlijk volgen wij de filosofie die vroeger gangbaarder was: we willen dingen maken die lang meegaan en ze goed verzorgen. Als ze dan toch ‘op’ zijn, brengen we op een gezonde manier weer in de loop. Ik vind die visie nog altijd heel waardevol.”

ONBETAALBAAR won de Henry van de Velde 26 Ecodesign by OVAM Award. Sophie spreekt op 7 oktober 2026 tijdens ons Master Lab Interieur met impact over haar visie op circulair ontwerpen en hoe goed design tegelijk mooi, slim en betekenisvol kan zijn.